مرکز آموزش بهورزی امام رضا(ع) مشهد

فصل سوم

گند زداها وضدعفوني كننده‌ها  

وجودميكروبها واجرام بيماريزا درمحيط زندگي وقدرت تكثيرو سرعت انتقا ل آنها ازفرد بيمار به شخص سالم وتوانايي درآلوده نمودن غذا وسايرنيازمنديهايي روزمره انسان دانشمندان رابه اين انديشه واداشت كه درمقابل دشمنان نامري انسان درصدد كشف راههاي مبارزه برآيدكه يكي ازروشهاي عمده كاربرد گندزداها (عوامل فيزيكي يا شيميايي كه عوامل بيماريزا را از بين مي‌برد)برعليه ميكروب و ديگر اجرام بيماريزا است بايد دانست بعضي عوامل از نظر مكانيسم، شباهت زيادي با گندزداها دارند ولي خاصيت گندزدايي ندارند مانند برودت اين قبيل عوامل راضد فساد گويند زيرا وظيفه اينگونه عوامل تنها جلوگيري ازرشد وتكثيرميكروبها است وقدرتي درمورد نابودي ميكربها ندارد.

امروزه مسلم گرديده است اگرانسان طالب غذاي سالم آب آشاميد ني بهداشتي ومحيط پاك است بايد استفاده ازگندزداها رامورد توجه قرار داده وازاين مواد بطورصحيح وبقدركفايت درموارد لزوم استفاده نمايد

 درشروع مطالب اين فصل ابتدا برخي مفاهيم واصطلا‌حات ازقبيل گند زدايي ضد عفوني استريل كردن وپاستوريزه كردن تعريف گرديده‌اند.

گند زدايي

گندزدايي عبارت است ازنابود كردن عوامل بيماري زادر محيط‌هاي بي‌جان مانند اماكن مسكوني، البسه وظروف، آب، سبزي و غيره. به عبارت ديگر گند زدايي درمورد محيط زندگي به كار مي‌رود.

ضدعفوني

ضد عفوني عبارت است از نابود كردن عوامل بيما ري زا ازبا فت‌ها ي زنده ، مانند: ضد عفوني پوست يا ضد عفوني زخم، غلظت ضد عفوني كننده‌ها بايستي كمترازگند زداها باشد تا ازآسيب به با فت‌ها جلوگيري شود به همين دليل ضد عفوني كننده‌ها نسبت به گند زداها سمّيت كمتري دارند.

استريل كردن (سترون سازي )

وقتي هدف ما ازبه كاربردن مادة ضد ميكروبي، نابودي كل ميكروب‌ها چه بيماري زا وچه غير بيماري‌زا باشد اين عمل رااستريل كردن مي‌گويند.

پاستوريزه كردن

وقتي هدف ما ازبه كاربردن ماده ضد ميكروبي نابودي عوامل بيماري‌زا باشد، اين عمل را پاستوريزه كردن مي‌گويند.

انواع گند زدا‌ها

گند زداها به دو د سته تقسيم مي‌شوند:

الف– فيزيكي

ب – شيميايي

الف: گند زداهاي فيزيكي

الف: گند زداهاي فيزيكي عبارتند از:

-        حرارت

-        برودت

-        خشك كردن

-        نور خورشيد

حرارت

حرارت بردو نوع است :

-        حرارت مرطوب

-        حرارت خشك

حرارت مرطوب

تمامي‌ميكروب‌ها دراثرحرارت مرطوب ازبين مي‌روند وسرعت مرگ آنها بستگي به درجه حرارت وزمان آن دارد به اين صورت كه هرچه درجه حرارت بيشترباشد زمان ازبين بردن عوامل بيماري زا كوتاهترخواهد بود.

البته بايستي توجه داشت درجه حرارت ومدت زمان لازم براي ازبين بردن باكتريها بستگي به نوع باكتري وهمچنين مواد متشكله آن دارد مثلاً هاگ باكتريها درمقابل حرارت مقاومت بيشتري داشته معمولاً بسياري از‌هاگها حرارت 100درجه را تا چند ساعت تحمل مي‌كنند.

حرارت مرطوب شا مل موارد زيراست:

1.      استفاده ازبخارآب

2.      جوشاندن

3.      پاستوريزه كردن

استفاده ازبخار آب: اين روش با استفاده ازاتو كلاوصورت مي‌گيرد كه درآن به وسيله بخارآب تحت فشار، مواد مختلف استريل مي‌شوند. اين دستگاه در 121 درجه سانتيگراد در مدت 15 تا 20 دقيقه مي‌تواند عمل گندزدايي را انجام دهد. اين روش براي گندزدايي وسايل بيمارستاني استفاده مي‌شود.

جوشاندن: عمل جوشاندن كليه ميكروبها را در 100  درجه سانتيگراد در مدت 10 تا 15 دقيقه از بين مي‌برد. از اين روش براي گندزدايي لباس و لوازمي‌كه با خلط و مدفوع بيمار آلوده شده و دسترسي به گندزداهاي شيميايي نیست نيز استفاده مي‌شود. اين روش براي گندزدايي آب يا وسايل مختلفي نظير سرنگ، تيغ و... در شرايط اضطراري بسيار مناسب است.

عمل جوشاندن کلیه میکروب‌ها را در 100 درجه حرارت از بین می‌برد.

پاستوريزه كردن: براي از بردن عوامل بيماري زا درشير ويا مواد غذايي به كار مي‌رود. در اين روش ماده غذايي را بين 60 تا 70 درجه سانتیگراد حرارت مي‌دهند و بلافاصل آنرا سرد مي‌كنند.

حرارت خشك

تأثير حرارت مرطوب خيلي بيشتر از حرارت خشك است و دردرجه حرارتهاي مشابه زمان لازم براي استريل نمودن با حرارت مرطوب كمتر است تا حرارت خشك، ولي درمواردي كه نمي‌توان از حرارت مرطوب استفاده كرد بايستي از حرارت خشك استفاده نمود كه شامل موارد زير است:

-    فور: استفاده از فور روشي است براي استريل كردن وسايل فلزي و شيشه‌اي، كه تحمل دماي بالا را دارند و با اين وسيله مي‌توان در 160 درجه سانتيگراد به مدت دوساعت يا درحرات 170 درجه سانتيگراد به مدت يكساعت عمل استريل كردن را انجام داد، دراين روش كليه عوامل بيماريزا از بين مي‌روند.

-    شعله: وسايل آزمايشگاهي فلزي يا دهانه لوله آزمايش را ميتوان با قرار دادن به مدت چندثانيه روي شعله چراغ الكلي يا گازي استريل نمود.

-    سوزاندن: سوزاندن بهترين راه نابودكردن عوامل بيماري زا است و بهترين وسيله سترون سازي است. اين روش معمولاً براي از بين بردن اجسام آلوده از قبيل باند زخم، پارچه‌هاي مصرف شده، البسه بيماران مبتلا به بيماري‌هاي مسري وخطرناك، ليوان كاغذي مسلولان، زباله، لاشه حيوانات آلوده و وسايل بي ارزش ديگر كاربرد مؤثري دارد.

-        از موارد ديگر حرارت خشك ميتوان اطو را نام برد. اطوكردن لباس‌ها سبب گندزدايي البسه و از بين رفتن تمامي‌ميكروبها مي‌شود.

برودت

اگرچه سرما خاصيت گندزدايي ندارد ولي مانع رشد ميكروبها گرديده و به عنوان ضد فساد عمل مي‌نمايد. سرما رشد ميكروبها و قارچهايي را كه باعث فساد مواد غذايي مي‌شوند متوقف مي‌كند و سرماي 10- درجه سانتيگراد ميتواند تخم‌های كرم كدوي گاوي (تنياساژيناتا) درمدت 10 روز از بين ببرد. بعبارت ديگر گوشت گاو آلوده به سيتي سركوز اگر به مدت 10 روز در 10- سانتيگراد نگهداري شود قابليت مصرف پيدا ميكند. مدت نگهداري مواد غذايي در درجات مختلف سرما متفاوت بوده و بستگي به تأثير درجه سرما برروي هرنوع غذا دارد.

خشك كردن

باكتري‌هاي مختلف دربرابر خشك كردن حساسيت متفاوت دارند. مثلاً با سيل سل به خشكي مقاوم مي‌باشد ولي عامل بيماري وبا در برابر آن بسيار حساس است و‌هاگ باكتري دربرابر خشكي بسيار مقاوم بوده و مي‌تواند سالها زنده بماند. خشك كردن موادي كه حاوي باكتري هستند اغلب منجر به مرگ آنها مي‌شود. سطوح خشك و تميز، مقدار كمي‌باكتري در بر دارد. خشكي براي جلوگيري از توليد مثل باكتري‌ها مؤثر است. خشك كردن يكي ديگر از راههاي قديمي‌براي نگهداري غذا است و از اين طريق بيشتر براي ميوه ، سبزي، شير، ماهي و ... استفاده مي‌شود. ضمناً عمل خشك كردن باعث كاهش حجم مي‌گردد و درهزينه حمل آن صرفه جويي مي‌شود.

نور، هوا، آفتاب و اشعه

نور خورشيد ارزانترين و مناسب ترين گندزدا است. طور كلي ميكروبها در مقابل هوا و آفتاب فوق العاده حساس هستند. هوا دادن و آفتاب دادن منازل و البسه و اثاثيه يكي از مهمترين طرق گندزدايي و جلوگيري از امراض مختلف است.

ب- گندزداهاي شيميايي:

براي گندزدايي يا استريل كردن وسايلي كه تحمل حرارت را ندارند بايد از مواد شيميايي با غلظتهاي مختلف استفاده نمايند. قبل از استفاده از اين مواد بايد وسايل را كاملاً شست و خشك كرد. وجود آلودگي‌هاي قابل مشاهده مثل خون خشك شده باعث زنده ماندن باكتريها و ساير موجودات ميشود. خيس شدن وسايل باعث رقيق شدن محلول مي‌گردد.

خصوصيات كلي گندزدايي‌هاي شيميايي

گندزداها و ضدعفوني كننده‌هاي شيميايي بايستي داراي خواص زير باشد:

1.      ماده گندزدا قادر باشد عامل بيماريزا را در كمترين زمان ممكن از بين ببرد.

2.   در تماس با مواد آلي خاصيت خويش را از دست ندهد. يعني نبايد بسادگي بوسيله مواد پروتئينی وچرك و كثافت و يا صابون و دتر جنت خنثی شود.

3.   بايد خاصيت خورندگي روي پوست بدن نداشته باشد و حساسيت افراد نسبت به آن كم باشد. و درنهايت براي انسان وحيوان هيچگونه ضرري نداشته و بدبو نباشد.

4.      بايستي ثابت و پايه دار بوده و تحت شرايط عادي خراب نشوند.

5.      در رقت‌های بسيار زياد قدرت گندزدايي خود را نشان ميدهد.

6.      قابليت نفوذ خوبي را دارا باشد

7.      بايستي قابليت حل شدن آب را داشته باشد و اگر بصورت امولوسيون است بهمان صورت باقي بماند.

8.      نبايستي آثار رنگ در روي البسه جاي گذاشته يا باعث تخریب و زنگ فلزات شود.

9.      بايستي قيمتش مناسب بوده وخيلي گران نباشد.

گندزدايي كه داراي شرايط فوق باشد واقعاً ايده آل است وشايد بتوان گفت كه تاكنون چنين گندزدايي به بازار عرضه نگرديده است.

مكانيزم گندزداها

چهار مكانيزمي‌كه براي شرح عمل گندزدا مطرح شده عبارتند از:

1.      صدمه به ديوار سلولي

2.      دگرگوني نفوذ پذيري سلول

3.      تغيير ماهيت كلوئيدي پروتوپلاسم.

4.      جلوگيري از فعاليت آنزيم.

1-  صدمه يا تخريب ديواره سلولي موجب زوال و مرگ سلول مي‌گردد. بعضي از عوامل مانند پني‌سيلين از ساخت ديواره سلولي باكتري‌ها جلوگيري مي‌كند.

2-تركيبات فنلي مواد پاك كننده:قابليت نفوذ انتخابي غشاء سيتوپلاسمي‌را تغيير مي‌دهند. اين موادباعث تخريب قابليت نفوذ غشاء سلولي شده و به مواد غذايي غير آلي حياتي مانند نيتروژن و فسفر اجازه فرار مي‌دهند.

3- حرارت تشعشع و عوامل اسيدي و قليايي باعث تغيير ماهيت كلوئيدي پروتوپلاسم مي‌گردند. گرما باعث لخته شدن پروتئين سلول شده و اسيدها و بازها ماهيت پروتئين سلول را دگرگون كرده و باعث مرگ سلول مي‌گردد.

4- روش ديگر ضدعفوني و گندزدايي جلوگيري از فعاليت آنزيم مي‌باشد. عوامل اكسيدكننده مانند كلر ميتوانند آرايش شيميايي آنزيم‌ها را برهم زده آنها را از فعاليت بياندازند.

عواملي كه در كيفيت گندزداها و سرعت گندزدايي تأثير مي‌گذارند:

1-زمان تماس: بدون شك يكي از مهمترين عوامل مؤثر در مرحله گندزدايي زمان تماس مي‌باشد. در يك غلظت مشخص گندزدا هرچه زمان تماس طولاني تر شود مرگ باكتري‌ها بيشتر خواهد بود و بطور كلي هرچه محلول گندزدا رقيق تر باشد زمان بيشتري براي گندزدايي لازم است.

2-غلظت ماده گندزدا و درجه خلوص: در يك محدودة مشخص راندمان عمل گندزدايي بستگي به غلظت دارد.

3-PH: اغلب ميكرواركانيسم‌ها در PHهاي خيلي بالا (11PH>) و خيلي پايين (2PH<) به طور مؤثری نابود می‌شوند و در محلول‌های کمی قلیائی تا کمی اسیدی (11-4=PH) از خود مقاومت نسبي نشان مي‌دهند.

4-دما (درجه حرارت): هرچه درجه حرارت پايين تر باشد بايد گندزدا بيشتر مصرف شود و ازدياد درجه حرارت محلول عمل گندزدايي را تسريع مي‌كند.

5-تعداد ارگانيسم‌ها: هرچه تعداد ارگانيسم‌ها بيشتر باشد زمان لازم براي كشتن آنها بيشتر خواهد بود.

6-انواع ارگانيسم‌ها: اثر گندزداهاي مختلف بستگي به ماهيت و شرايط موجودات ذره‌بيني دارد. بعنوان مثال سلولهاي باكتريهاي قابل رشد بسادگي نابود مي‌شوند، درعوض‌هاگهاي باكتريها بسيار مقاوم بوده و اکثر گندزداهاي شيميايي برروي آنها اثر كمي‌مي‌گذارند دراين صورت ممكن است از ساير عوامل گندزدايي مثل حرارت استفاده شود.

7-كدورت: عاملي است كه نياز به غلظت بيشتر گندزدا دارد. مثلاً تيرگي آب با جذب و جلوگيري از بدام افتاد باكتريها باعث كاهش راندمان گندزدا ميشود.

8-حضور مواد آلي و مواد اكسيد كننده: آندسته از گندزداها كه خاصيت اكسيد كردن دارند با مواد آلي واكنش شيميايي نموده و قدرت گندزدايي خويش را از دست مي‌دهند.

مهمترين گندزداهاي شيميايي عبارتند از:

كلر، كرئولين، الكل، ساولن، بتادين،‌هالاميد و آهك.

گاز كلر

كلر گازي است زرد مايل به سبز كه داراي خاصيت ميكروبكشي قوي است. تنفس اين گاز براي انسان و ساير پستانداران بسيار خطرناك ميباشد. گاز كلر اصولاً خفه كننده است و زماني كه وارد ريه ميشود ريه‌ها تحريك شده و براي خنثي نمودن اثر آن شروع به ترشح مايعاتي از جدارة خود مي‌كند. درمسموميتهاي شديد ميزان مايعات ترشح شده آنقدر زياد است كه باعث خفگي و مرگ فرد مي‌شود، بهمين دليل در جنگ جهاني اول از اين گاز بميزان زياد بعنوان يك سلاح شيميايي استفاده مي‌شد.

برخي از مواد كلردار كه براي نظافت و بهداشت استفاده مي‌شوند، مانند پركلرين، مواد رنگ زدا (كلرو ردوشو) مايعات سفيد كننده( آب ژاول و...) هنگامي‌كه با اسيدها، حتي اسيدهاي ضعيف مانند سركه و يا برخي مواد ديگر مخلوط مي‌شوند، مقدار زيادي گاز كلر از خود متصاعد مي‌كنند كه تنفس آن خطرناك بوده و مي‌تواند باعث آسيبهاي آني و حاد يا مزمن و طولاني مدت مي‌شود.

گندزدايي با پركلرين

از گرد پركلرين معمولاً براي گندزدايي آب آشاميدني استفاده مي‌شود كه در مبحث بهداشت آب شرح داده شد. براي گندزدايي ظروف چيني و پلاستيكي و امثال آن حمام، دستشويي، غسالخانه، كشتارگاه بخصوص توالت منازلي كه درآنها بيماري مبتلا به بيماري واگير دار است از پركلرين استفاده مي‌شود. براي گندزدايي ظروف ابتدا بايد ظروف را به وسيله مواد پاك كننده اي مانند ريكا، تايد و... از چربي و مواد مختلف پاك نموده و آبكشي كرد، سپس در يك ظرف ده ليتري يك قاشق چايخوري پركلرين را مخلوط نمود و ظروف را بمدت پنج دقيقه در اين محلول قرار داده و بعد با آب سالم شستشو داد، سپس روي ظروف را پوشانده تا در هوا خشك شوند. از بكار بردن پارچه براي خشك كردن اينگونه ظروف خودداري شود.

سالم سازي سبزيجات و ميوه جات

باتوجه به اينكه براي آبياري و تغذيه سبزيجات اغلب از آبهاي آلوده و كودهاي انساني وحيواني استفاده ميشود و علاوه برآن حيوانات اهلي و وحشي در مزارع كشت سبزيجات رفت و آمد مي‌كنند لذا اينگونه محصولات كشاورزي به انواع و اقسام تخم انگلها و ميكروبها آلوده اند و مصرف كنترل نشدة آنها بصورت خام اعم از سبزي خوردن، سالاد فصل، تزئين ظرف غذا، داخل ساندويچ، كاهو ، هويج(آب هويج)، كلم، گل كلم و... باعث ابتلا به انگلهاي روده اي و بيماري‌هاي عفوني روده اي مثل انواع اسهالها، حصبه، شبه حصبه، وبا ، التور و... بالاخره بروز وشيوع بيماري‌هاي مذكور در جامعه مي‌گردد. بهمين جهت تأكيد ميشود براي جلوگيري از ابتلا به اينگونه بيماري‌ها حتماً سبزيجاتي را كه مي‌خواهند بصورت خام مصرف نمايند بطريق زير سالمسازي كرده و سپس به مصرف برسانند.

سالم سازي سبزيجات شامل چند مرحله است:

1.      پاكسازي: ابتدا سبزيجات را  بخوبي پاك كرده، شستشو دهيد تا مواد زائد و گل و لاي آن برطرف شود.

2.   انگل زدايي: پس از پاكسازي سبزيجات در  يك  ظرف ،  پنج ليتر  آب ریخته شود و بعد به ازاي هر ليتر آب سه تا پنج قطره مايع ظرفشويي داخل آن بريزيد و هم بزنيد، سپس سبزيجات را داخل كف آب قرار دهيد و پس از پنج دقيقه سبزي را از داخل كف آب خارج و با آب سالم كاملاً شستشو دهيد تا تخم انگلها و باقيماندة مايع ظرفشويي از آن جدا شود.

3.   گندزدايي:  براي ضدعفوني واز بين بردن ميكروبها، يك گرم(نصب قاشق چايخوري) پودر پركلرين هفتاد درصد را درظرف پنج ليتري پراز آب ريخته كاملاً حل كنيد تا محلول گندزدايي كننده بدست آيد. سپس سبزي انگل‌زدايي شده را براي مدت پنج دقيقه در اين محلول قرار دهيد تا ميكروبهاي آن از بين برود.«ابتدا پودر پرکلرین را در یک لیوان آب حل نموده و بعد از ته‌نشینی ناخالصی‌ها، برای گندزدایی سبزیجات استفاده شود» اگر پودر پركلرين در دسترس نباشد ميتوانيد از يك قاشق مرباخوري آب ژاول (بجاي يك گرم پركلرين) ويا هرماده گندزدايي كننده مجاز ديگر كه در داروخانه‌ها و يا مغازه‌ها وجود دارد طبق دستورالعمل مصرف آن استفاده كنيد.

4.      شستشو: سبزي ضدعفوني شده را مجدداً با آب سالم بشوييد تا باقيماندة كلر از آن جدا شود و سپس مصرف نمائيد.

كرئولين

هرگاه كرزول با يك ماده نفتي و صابون مخلوط گردد كرئولين حاصل مي‌گردد .

طرز مصرف کرئولین:

الف: شرایط معمولی

مایع گندزدایی کننده را به نسبت 1 به 40 (5/2 درصد) با آب مخلوط نموده در محل مورد نظر بریزد و پس از 5 الی 10 دقیقه زمان تماس، محل را با آب بشویید.

ب: شرایط اپیدمی:

مایع گندزدایی کننده را می‌توان به نسبت 1 به 20 (5 درصد) با آب مخلوط نموده و در محل موردنظر بریزید و پس از 5 الی 10 دقیقه با آب بشویید.

دستور عمل کاربرد ماده گندزدایی کرئولین: برای گندزدایی نمودن سرویس‌های بهداشتی مدارس، بیمارستان‌ها، آبریزگاه‌ها، هتل‌ها، منازل، دامداری‌ها و مناطق آلوده و گندزدایی اماکن از عوامل بیماری‌زا.

احتیاطات لازم: 1- از دسترس کودکان دور نگهدارید.2- در صورت تماس با پوست بدن و چشم محل را با آب و صابون بشویید. 3- پس از مصرف درب ظرف را محکم ببندید. 4- مصرف مایع کرئولین برای گندزدایی ظروف و البسه و مواد خوراکی غیر قابل استفاده است. 5- پس از مخلوط نمودن با آب باید محلول مصرف شود. 6- از استنشاق مایع خودداری و پس از مصرف تهویه گردد.

 براي تهيه محلول 5 درصد كرئولين و كرزول باتوجه به اينكه چنددرصد خريداري شده باشد از فرمول زير استفاده مي‌شود:

N₁= غلظت محلول موجود

N1V1=N2V2

V1 = مقدار محلول موجود                                                                      

N₂= غلظت محلول مورد نياز

V₂= مقدار محلول مورد نياز

مثال: اگر ده ليتر كرئولين سي درصد داشته باشيم، مقدار محلولي كه با غلظت 5 درصد ميتوان تهيه

نمود چقدر است؟                                                                                               N₁V₁=N₃V₂

V₂= =60lit        V₂×5 =30 ×10

براي گندزدايي مستراحها، مدفوع و استفراغ بهتر از از سمپاش معمولي يا آبپاش استفاده شود. هرمخزن ده ليتري يك سمپاش براي گندزدايي 150متر مربع از سطح كف اتاقها و راهروها كفايت مي‌كند. زباله با كرئولين 5 درصد آغشته و سپس معدوم مي‌گردد. كرئولين در ظروف 20 و 25 ليتري نگهداري مي‌شود.

الكل

الكل ضدعفوني كننده بوده و آلبومين را منعقد مي‌كند و بعلت همين انعقاد، قدرت نفوذ الكل 90درجه كمتر از 60 درجه است، بنابراين خاصيت ضدعفوني كنندگي آن كمتر است. الكل ميكروب كش مناسبي است و درحالت معمولي كه غلظت آن بين 50 تا70 درجه است تأثير بسيار زيادي دارد. درمجاورت آب تأثير خود را روي عوامل بيماري زا بروز مي‌دهد. الكل 100درجه ضدعفوني كننده نيست، ولي وقتي مقداري آب به آن اضافه شود خاصيت ميكروب كشي پيدا مي‌كند. افرادي كه اتاق بيمار را گندزدايي مي‌كنند بايستي حتماً دستهايشان را پس از اتمام كار با الكل 70 درجه ضدعفوني كنند. الكل بعنوان ضدعفوني كننده و گندزدا براي غلظت 70درجه اثر دارد. روي قارچها و باكتريهاي اسپوردار اثر ندارد. الكل روي تعداد كمي‌از ويروسها اثر دارد.

ساولن

براي ضدعفوني كردن پوست قبل از عمل جراحي يا تزريقات از يك قسمت محلول ساولن در سي قسمت الكل اتليك 70 درجه استفاده مي‌شود. از همين محلول ميتوان براي گندزدايي ابزار پزشكي مثل سوندها، دستكش و ميزان الحراره استفاده كرد(يك قسمت ساولن و سي قسمت آب) براي تميز كردن و گندزدايي وسايل و ابزار فلزي تيز به مدت سي دقيقه از محلول فوق استفاده ميگردد. براي شستشوي اوليه زخمها و ضدعفوني آنها و تميز كردن محل زايمان، همچنين بعد از زايمان از محلول يك درصد ساولن (يك قسمت ساولن در صد قسمت آب) استفاده مي‌شود.

هالاميد

خاصيت گندزدايي، ضدعفوني كنندگي، درماني و معالجه زخمها را دارد. براي اين منظور محلول2-3 در هزار‌هالاميد را بدون هيچگونه ترسي از ناراحتي پوستي يا ازدياد درد ميتوان براي شستشوي زخم‌ها بكار برد. مزيت‌ هالاميد در اين است كه بعد از بكاربردن آن، رنگ و لكه اي درپوست اطراف زخم  باقي نمي‌گذارد.

موارد مصرف‌هالاميد:

1.   ظروف آشپزخانه، چاقوي گوشت خوردكني، چرخ گوشت ، ظروف آشپزي، بشقاب، كارد وچنگال، ليوان وساير ظروف. ابتدا بايد در آب گرم شستشو و تميز شوند و بعد در محلول 3درهزار(3گرم در يك ليترآب) به مدت چنددقيقه خيس بخورند و بعد با آب ساده شستشو داده شوند.

2.   براي گندزدايي قسمتهاي روية ميز و قطعات چوبي داخل آشپزخانه، ماشين خامه گيري و بستني‌سازي و يخچال بعد از شستشو و نظافت از محلول 3درهزار‌هالاميد استفاده ميشود.

3.   براي گندزدايي ديوارآشپزخانه و مستراح هرسه ماه يكبار از محلول يك و نيم در هزار (15گرم يا يك قاشق غذاخوري در ده ليتر آب)‌هالاميد استفاده ميشود. درنتيجه قارچ و كپك درنقاط مرطوب و ... ديده نمي‌شود. و از پوسته شدن سطح ديوار جلوگيري مي‌شود.

4.      گندزدايي لباس و ضدعفوني دستها با محلول سه درهزار‌هالاميد انجام مي‌گيرد.

5.      براي گندزدايي اتاق بيمار رختخواب، ملافه، مستراح، محلول سه درهزار‌هالاميد بكار ميرود.

6.   براي گندزدايي سبزيجات و كاهو و... بعد از شستشوي معمولي (با آب و مايع ظرفشويي مطابق آنچه گفته شد) از محلول سه درهزار‌هالاميد استفاده شود.

7.   براي گندزدايي اتومبيل حمل بيماران مشكوك ونيز پس از غسل اجساد مبتلا به بيماريهاي واگيردار بايد غسالخانه و لباسهاي كار با محلول 10 درهزار‌هالاميد گندزدايي شود.(10گرم در يك ليتر آب).

آهك

آهك ارزانترين گندزدا است. همچنين عاري از بو و كاربردش بي خطر است. وقتي با 8 تا 10 برابر وزن و يا چهار برابر حجم خودش با آب مخلوط شود شير آهك بدست مي‌آيد و براي گندزدايي مدفوع بسيار مفيد است. حداقل حجم آهك مورد مصرف بايد به اندازه مدفوع باشد. از شير آهك براي سفيد كردن قسمتهاي مختلف طويله گاوهاي شيرده استفاده ميشود، چون باكتري‌هاي اسپوردار را مي‌كشد.

آهك همچنين براي برطرف كردن بو است. شير آهك قادر است در مدت يك ساعت ميكروب حصبه و وبا را از بين ببرد. خلط، مدفوع و استفراغ بيماران وبايي و همچنين زباله در ظرفهاي دردار جمع آوري و با شير آهك 20 درصد  گندزدايي مي‌شود. درمواقعي كه بيمار وبايي فوت مي‌كند اگر ماده گندزداي ديگري در دسترس نباشد، يك لايه آهك كف تابوت ريخته جسد در آن گذاشته مي‌شود.

بتادين

بتادين (پويدون آيداين) به صورت محلول بوده و خاصيت قارچ كشي و ميكرب كشي دارد. اين محلول براي ضدعفوني كردن زخم‌ها و سوختگي‌ها درهمه سنين بكار مي‌رود. بايد دقت كنيد كه در مورد سوختگي‌ها پس از ضدعفوني با محلول بتادين حتماً موضع را با سرم نمكي استريل كاملاً شستشو نماييد تا بتادين روي ناحيه سوختگي باقي نماند. از رقيق كردن دارو در هنگام استفاده و يا قبل از آن بايد خودداري شود.

استروك

براي گندزدايي البسه، لحاف، پتو، تشك و... ميتوان از محل 3گرم استروك در يك ليتر آب استفاده نمود. براي اينكار مقدار كافي از محلول فوق تهيه نموده و لحاف ، پتو و... را براي مدت نيم ساعت در آن خيس كرده و سپس مي‌شويند. از محلول استروك با همين غلظت براي گندزدايي نمودن آمبولانس و وسايل حمل بيمار و يا كف اتاقهاي خانة بهداشت و ساير مكانهاي آلوده نيز مي‌توان استفاده نمود.

توصيه‌هاي لازم در مورد استفاده از مواد شيميايي

-    از مخلوط كردن موادي نظير پركلرين، گردهاي رنگ بر، آب ژاول يا مواد سفيد كنندة ديگر با هرماده اسيدي بايد خودداري نماييد.

-    درصورتي كه به گازگرفتگي كلر دچارشديد، سريعاً به هواي آزادرفته نفسهاي عميق بكشيد. سپس مقداري الكل معمولي را برروي پنبه ريخته با نفسهاي عميق آنرا استنشاق نماييد و سپس يك ليوان شير ميل كنيد و در يك محل آرام استراحت نماييد.

-    تمام هشدارها و موارد احتياطي روي برچسب مواد شيميايي را مورد توجه قرار دهيد. مثلاً بايد به آلرژي و حساسيتي كه برخي از داروها باعث آن ميشوند دقت كنيد.

-        درصورت لزوم برحسب دستور برچسب مادة شيميايي، بايد از لباسهاي محافظ نظير دستكش و عينك استفاده كرد.

-        موقع استفاده از مواد شيميايي خطرناك مانند آفت كشها، هرگز نبايد چيزي خورد و يا آشاميد.

-        درصورت تماس دست و پا با مواد شيميايي فوراً محل را با آب كاملاً شستشو دهيد.